Den Haag heeft een rijke, maar nog onbekende filmgeschiedenis. Al 130 jaar vormen bioscopen, straten en gebouwen in de stad het decor van bijzondere filmverhalen. Het Haags Gemeentearchief presenteert daarom samen met Stichting Film in Den Haag dit jaar een veelzijdig programma op het gebied van film. We trappen af op zaterdag 6 juni met een (historisch) filmprogramma op de boulevard van Scheveningen ter hoogte van het Kurhaus, daar waar de gebroeders Lumière 130 jaar eerder hun eerste films vertoonden.

Gevel bioscoop Asta 1957. Fotograaf Piet van der Ham, collectie Filmhuis Den Haag

Piet van der Ham

De inspiratie voor dit initiatief komt uit een uniek archief dat momenteel zorgvuldig bewaard wordt in het Filmhuis Den Haag. Filmmaker, filmcriticus en fotograaf Piet van der Ham (1910–2006) begon al op jonge leeftijd alles te verzamelen wat met film te maken had. Decennialang knipte hij artikelen uit kranten en tijdschriften en bouwde hij een indrukwekkende collectie op van foto’s, programmaboekjes en documentatie over film in Nederland en zeker ook in Den Haag. In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd zijn archief overgenomen door Filmhuis Den Haag. Het bleek een onuitputtelijke bron voor de eigen programmering van het Filmhuis, maar ook voor filmhistorisch onderzoek.

Piet van der Ham zijn eerste film 'Zie Den Haag' (1936) waar hij de eerste prijs mee won tijdens de smalfilmwedstrijd in 1936. Deze film is te zien op de website van het Haags Gemeentearchief.

Piet van der Ham

Filmblik: Haagse bioscopen in de Galerij

In De Galerij in de tramtunnel bij halte Spui is van 8 juni tot 7 september 2026 de tentoonstelling ‘Filmblik’ te zien. In deze tentoonstelling werpen wij een blik op Haagse filmgeschiedenis aan de hand van filmaffiches, foto’s en programmaboekjes van Haagse bioscopen. De tentoonstelling geeft een beeld van de vele bioscopen die de stad rijk was, de films die werden vertoond en de reclame die hiervoor werd gemaakt.

In de twintigste eeuw waren in Den Haag tientallen bioscopen te vinden. Tegenwoordig bekijken we films vaak op televisie of op onze smartphone, maar vroeger kon je alleen films zien in bioscopen. Ook werd het nieuws via deze theaters verspreid in zogeheten journaals. Bioscopen waren daarom belangrijk voor de maatschappij. De bioscopen maakten reclame voor hun voorstellingen met affiches en programmaboekjes. Dit materiaal is terug te vinden in de collectie van het Haags Gemeentearchief.

Affiche voor 'Onder Alva’s bewind'. 1928, ontwerper Dolly Rudeman

Videocollectief Meatball in het Atrium

Logo Meatball. Ontwerper Donald Janssen, collectie Meatball

Den Haag heeft in die 130 jaar ongeveer 60 filmbedrijven gehuisvest. Van productie tot
ontwikkeling van film, van archief tot collectief en distributie. Het Haags Gemeentearchief zal in oktober aandacht besteden aan de geschiedenis van het Haagse videocollectief Meatball (1972-1992).

Stichting Werkgroep Video, later Meatball, werd opgericht in 1972 door grafische ontwerpers Rien Hagen en Donald Janssen. Dit was het eerste zelfstandige videoproductiebedrijf van Den Haag. Dit was uniek want in die tijd werd er vooral nog gewerkt met film. De twee ontwerpers zagen dat video een revolutionair medium was. Dat kwam vooral omdat je met deze nieuwe techniek kon opnemen en direct kon afspelen. Op deze manier kon je buurthuizen vullen en bewoners laten kijken naar hun eigen verhalen. Later kregen zij een eigen plek, het Kijkhuis op het Noordeinde. Ze toonden verhalen die soms schrijnend waren, maar niet bij de ambtenaren op het stadhuis terecht kwamen. Door Meatball begon de Gemeente Den Haag steeds vaker naar de bewoners te luisteren en uiteindelijk werd de gemeente de grootste subsidieverstrekker van het videocollectief.

De producties en het archief van Meatball zijn zorgvuldig bewaard gebleven in het depot en zullen vanaf oktober worden gepubliceerd zodat iedereen ze weer kan bekijken. In totaal zijn er ongeveer 217 producties gemaakt, een groot deel is Haags. Meatball werkte vaak samen met buurthuizen, maatschappelijke organisaties, overheden en later ook onafhankelijke kunstenaars.

Het openbaar maken van de collectie en het archief vieren we met een tentoonstelling in het Atrium van het Haagse stadhuis vanaf 5 oktober. Deze tentoonstelling zal gaan over de Haagse producties van Meatball die gaan over woningnood, homo-emancipatie, Scheveningen, jongerenwerkeloosheid, kolonialisme, racisme, klassenjustitie en veel andere onderwerpen die vandaag nog steeds actueel zijn. Waar onrecht was, daar was Meatball met hun videocamera.

Opname in de gevangenis van Scheveningen voor de productie 'Een beter leven'. Aan het werk zijn Rien Hagen, Martin Uitvlugt en Cesar Messemaker. Collectie Meatball, Haags Gemeentearchief

Filmkluis Haags Gemeentearchief

In 1919 werd in Den Haag het Nederlands Centraal Filmarchief opgericht op het Blijenburg. De Gemeente Den Haag was één van de initiatiefnemers van dit archief, dat de oudste van Europa is. Inmiddels is de collectie overgebracht naar EYE filmmuseum en het Instituut voor Beeld & Geluid. Een deel van de films van audiovisuele collectie van het Haags Gemeentearchief werd tot nu toe bewaard in het depot van Beeld & Geluid. Maar in juni openen we depot N, dat is gebouwd in de voormalige bunker uit de koude oorlog aan de Schedeldoekshaven. In dit depot hebben we een speciaal gekoeld filmdepot gemaakt. En hiermee hebben we weer een eigen filmdepot in Den Haag, dat van grote waarde is om kwetsbare films lang te bewaren.

Programma en boek Film in Den Haag

Vanaf deze maand brengen we samen met andere Haagse culturele instellingen en Stichting Film in Den Haag een veelzijdig programma met filmvertoningen, tentoonstellingen, lezingen en stadswandelingen. Onder de paraplu van Film in Den Haag worden verhalen verteld over verdwenen bioscopen, oude filmfabrieken en de rol van de stad in de Nederlandse filmcultuur. In oktober zal er ook een boek verschijnen met de volledige geschiedenis van de Haagse filmgeschiedenis in tekst en beeld. Klik hier om te zien wie er allemaal aan mee doen en wat het programma is. 

Affiche van stichting Film in Den Haag