Op 20 januari opent de tentoonstelling 'Het Museum van Nederland' in de Kunsthal Rotterdam. 60 objecten uit het gelijknamige TV-Programma hebben er een plek gekregen, waaronder de ontwerptekening van het Joods Weeshuis uit ons archief. 
Geveltekening van het pand van het Joods Weeshuis aan de Pletterijkade | Haags Gemeentearchief, archief Stichting Israëlitisch Weeshuis Ezer Jatom te 's-Gravenhage

Bij Omroep Max op NPO2 was in de afgelopen weken een alternatief ‘Tussen Kunst en Kitsch’-programma te zien. Onder leiding van presentatoren Dione de Graaff en Diederik Ebbinge selecteerde een team van experts voorwerpen en documenten die iets vertellen over de Nederlandse geschiedenis, cultuur, volksaard, tradities en gebruiken.

Deze voorwerpen en documenten worden vanaf 20 januari 2021 tentoongesteld in 'Het Museum van Nederland' in de Kunsthal Rotterdam. Alle aangeboden objecten zijn ook online te zien op museumvannederland.nl.

Joods Weeshuis uit Den Haag

Woensdagavond 13 januari jl. is een stuk uit het archief van het voormalige Joods Weeshuis aan de Pletterijstraat 66 in Den Haag voor Het Museum van Nederland geselecteerd. Het oudste deel van het archief van het Joods Weeshuis berust al jaren in het depot van het Haags Gemeentearchief.

Opdat we niet vergeten

Bestuursleden van de Stichting Joods Erfgoed Den Haag en de Stichting Israëlietisch Weeshuis toonden tijdens de uitzending een bijzonder document uit het archief van het Joods Weeshuis en vertelden een indrukwekkend verhaal. Ze hadden de ontwerptekening van het weeshuis uit 1930 en foto’s van het weeshuis meegenomen. De bijzondere tekening toont het weeshuis in goede dagen tijdens de voorbereiding van de nieuwbouw aan de Pletterijstraat. Het unieke stuk werd gekozen vanwege de historische waarde in het Het verhaal van Nederland in oorlog; opdat we niet vergeten.

Abrupt einde 

De geschiedenis van het weeshuis eindigde op 5 maart 1943. In de nacht van 5 op 6 maart 1943 zijn de meer dan 60 bewoners (kinderen en personeel) van het weeshuis gedeporteerd naar Westerbork en daarna naar het vernietigingskamp Sobibor. De meesten zijn daar op 13 maart 1943 vermoord.

Tweemaal geroofd

Het archief van het Joods Weeshuis – met de bijzondere ontwerptekening - is in 1943 geroofd door de Einsatzstab Rosenberg, ten behoeve van het Institut zur Erforschung der Judenfrage. Deze organisatie opereerde in Den Haag vanuit een pand in de Herderinnestraat.

Het archief is in dat jaar naar Berlijn gevoerd en kwam daar in handen van het zogenaamde Amt VII van de Reichssicherheitshauptamt (RSHA), dat onder meer archiefmateriaal over politieke opponenten van het Duitse rijk verzamelde. De zware bombardementen van Berlijn door de geallieerden deed het RSHA in 1944 besluiten de archieven buiten Berlijn op te slaan.

Trofeeënarchief

De documenten werden verplaatst naar opslagplaatsen in Silezië (thans Zuid-Polen) en Sudetenland (thans Noord-Tsjechië). Het grootste deel van de archieven van de Joodse instellingen uit Den Haag kwam in mei 1944 terecht in het Silezische slot Wölfelsdorf (thans Wilkanów). De archieven in Silezië werden aan het einde van de Tweede Wereldoorlog ontdekt door de Sovjettroepen en in september en oktober 1945 in tientallen wagons als krijgsbuit naar Moskou gevoerd. Zelf noemden de Russen de uit Duitsland meegenomen archieven hun ‘trofeeënarchief’.

Teruggevonden

Het archief van het Joodse Weeshuis – met de ontwerptekening – is omstreeks 2000 in Moskou in het zogenaamde Osobyi arkhiv (speciaal archief) teruggevonden. Deze bijzondere archiefbewaarplaats bleek de opslagplaats voor talrijke archiefbestanden die door het Rode Leger aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in beslag waren genomen tijdens hun strijd tegen de Nazi’s.

In bruikleen aan het Haags Gemeentearchief

In 2003 is het archief van het Joods Weeshuis teruggekeerd naar Nederland en in bruikleen gegeven aan het Haags Gemeentearchief. In het archief werd de  de fraaie ontwerptekening van het weeshuis gevonden. Ondanks de reis dwars door Europa, tweemaal geroofd, ziet die er nog uit alsof die gisteren van de tekentafel van de architecten Lodewijk Simons en Theo van Braningen is gekomen.